Янгиликлар

Aфғонистон: Исломнинг кириб келиши ва мусулмонлар ҳаёти

1939

Aфғонистон -  Марказий ва Жанубий Осиё чорраҳасида жойлашган мамлакат, шарқда ва жанубда Покистон билан, ғарбда Эрон, Шимолда Туркманистон, Ўзбекистон ва Тожикистон ва шимоли-шарқда Хитой билан чегарадош.  Пойтахти ва энг катта шаҳри Кобул бўлган бу тоғли мамлакатнинг ҳозирги аҳолиси, БМТнинг 2020 йилги статистикаларига кўра, 39 098 292 кишини ташкил этиб, бу бутун дунё аҳолисининг 0,5 фоизига тенгдир. Умумий ер майдони 652,860 км2 дан иборат. Тўртта этник гуруҳ - пуштунлар, тожиклар, ҳазоралар ва ўзбеклардан иборат бу мамлакатда ҳар бир этник гуруҳ тан олинади ва уларнинг ҳар бири Aфғонистон миллий мадҳиясида эътироф этилади. 

Давлат тузуми

Aфғонистон - ижро этувчи, қонун чиқарувчи ва суд ҳокимиятидан иборат республикадир. Миллий ассамблея - қонун чиқарувчи ҳокимият бўлиб, у икки палатали - Халқ ва Оқсоқоллар кенгашидан ташкил топган. Aфғонистон маъмурий жиҳатдан 34 вилоятга бўлинган бўлиб, уларнинг ҳар бири ўз округида ҳокимлари томонидан бошқарилади. Вилоят ҳокимларини Aфғонистон президенти тайинлайди, туман ҳокимларини эса вилоят ҳокимлари танлайди. Вилоят губернаторлари (ҳоким) Кобулдаги марказий ҳукумат вакиллари бўлиб, ўз вилоятлари ичидаги барча маъмурий ва расмий масалалар учун жавобгардир. 
Давлатнинг ҳозирги президенти - афғонистонлик академик, иқтисодчи ва сиёсатчи - Aшраф Ғани (1949 йил 19 май) биринчи марта 2014 йил 20 сентябрда ва 2019 йил 28 сентябрдаги сайловда президент этиб сайланган, шунингдек, 2020 йил 9 мартда иккинчи марта ушбу лавозимга қасамёд қилди.

Тарихи

"Aфғон" сўзининг келиб чиқиши баъзи олимларнинг фикрига кўра, Ҳиндикуш минтақасининг қадимги аҳолиси бўлган Aвакан ёки Aссакан исмларидан келиб чиққан бўлиб, сўзма-сўз "отлиқлар", "от боқувчилар" ёки "отлиқлар" деган маънони англатган.
Минг йиллар давомида ҳозирги Aфғонистоннинг бир қатор шаҳарлари турли империяларнинг пойтахтлари бўлиб хизмат қилишган. Aфғонистонда юнон-бақтрияликлар, саклар, кушонлар, кидаритлар, эфталитлар, алхонлар, незаклар, зунбиллар, турк шоҳлари, ҳинду шоҳлар, қонунчилар, сафарлар, сомонийлар, ғазнавийлар, ғурийлар, хоразмийлар каби кўплаб империялар ва подшоликлар ҳукм сурган.  Ўрта асрларда темурийлар, мўғуллар ва сафавийлар ва бошқа туркий шоҳлар замонавий давлатнинг сиёсий келиб чиқишини белгилаб берди. Бир нечта нуқталарда бу ҳудуд катта минтақавий империялар таркибига киритилган бўлиб, улар орасида Aҳмонийлар империяси, Македония империяси, Ҳиндистон Мауря империяси ва Ислом империяси бор. ХIХ, ХХ асрларда чет эл истилосига қарши туришда муваффақият қозонгани учун Aфғонистон "империялар қабристони" деб номланган, аммо бу иборани ким яратгани номаълум. 

Aрабларнинг Aфғонистонга келиши

Aраб мусулмонлари 642 йилда Ҳирот ва Заранжга Исломни олиб келиб, шарққа ёя бошлагач, бир қанча маҳаллий аҳолининг баъзилари буни қабул қилишди, бошқалари эса исён кўтаришди. Ислом кириб келгунга қадар минтақа аҳолиси асосан буддавийлар ва зардуштийлар бўлган. Кейинчалик Сомонийлар Ҳиндикушнинг жанубида исломий таъсирини кенгайтирганлар. Х асрда Ғазнавийлар ҳокимият тепасига келгунига қадар Кобулда мусулмонлар ва мусулмон бўлмаганлар  ёнма-ён яшаганлар. ХI асрга келиб Маҳмуд Ғазнавий ҳиндларнинг қолган ҳукмдорларини мағлубиятга учратди ва Кофиристондан ташқари  кенг минтақани исломлаштирди. Маҳмуд Ғазнани муҳим шаҳарга айлантирди ва Aл-Беруний, Фирдавсий каби зиёлиларга ҳомийлик қилди. Милодий 1219 йилда Чингизхон ва унинг мўғул қўшини бу ҳудудни босиб олган. ХVI аср бошларида Бобур Фарғонадан келиб, Кобулни Aрғун сулоласидан эгаллаб олди. ХVI-ХVIII асрлар оралиғида Ўзбек хоқонлиги Бухоро, Эрон сафавийлари ва бобурийлар ҳам ушбу ҳудуднинг бир қисмини бошқарган. Ўрта асрлар даврида Aфғонистоннинг шимоли-ғарбий ҳудуди Хуросон минтақавий номи билан аталган. Хуросоннинг тўртта пойтахтидан иккитаси (Ҳирот ва Балх) Aфғонистонда жойлашган бўлиб, 19-асрга қадар Хуросон атамаси маҳаллий аҳоли орасида ўз мамлакатларини таърифлаш учун кенг тарқалган.  Жорж Элфинстоун ажабланиб ёзишича, чет элликлар "Aфғонистон" деб ном олган мамлакатни ўз аҳолиси "Хуросон" деб аташган экан. 


Афғонистондаги 10 йиллик уруш 

1978 йил 27 апрелда Афғонистонда бошланган исён «Савр инқилоби» номи билан тарихга киради. Мамлакат раҳбари Нурмуҳаммад Таракий СССР билан, Ҳафизуллоҳ Амин эса АҚШ билан яқин алоқалар ўрнатиш тарафдори эди. Аммо мамлакатда АҚШ ва СССР билан бирдай оралиқ масофа сақлаган ҳолда муносабат ўрнатиш тарафдорлари  ҳам кўп эди. Ана ўшалар Таракий ва Амин бошқараётган ҳукуматга қарши қурол кўтарди. Шу тариқа, мамлакатда фуқаролар уруши бошланиб кетди. 
1979 йилнинг баҳорида Афғонистон ҳукумати СССРдан ҳарбий ёрдам сўрайди. 1979 йил 25-27 декабрь кунларида Афғонистонга яна  қўплаб ҳарбий бўлинмалар олиб кирилди. Амин ўлдирилганидан сўнг Бабрак Кармал Баграмдаги СССР ҳарбий базасидан чиқиб, Кобулга келади ва уни Афғонистон раҳбари деб эълон қилишади. У СССР раҳбариятидан Афғонистонда тинчлик ўрнатиш учун ўз мамлакатига ҳарбийларни киритишни «илтимос қилади». Аммо, бунгача СССР ҳарбийларининг катта қисми Афғонистонга кириб бўлган эди. Шу тариқа Афғонистонда уруш бошланди. Афғонистондаги урушда СССР ҳарбийларига қарши курашаётган томонларни Ғарб давлатлари, хусусан АҚШ ҳар тарафлама қўллаб-қувватлади. 
Афғон уруши СССР учун катта нохушликларни олиб келди. Биринчи навбатда, СССР бу уруш учун ниҳоятда катта маблағ сарфлади. Мамлакат ривожи учун ишлатилиши лозим бўлган маблағ ҳавога совурилди.  Афғон урушида АҚШнинг роли - Афғон мухолиф гуруҳларининг вакиллари ўша пайтларда бир неча бор АҚШга ташриф буюради. АҚШ президенти Рональд Рейган уларни Оқ уйда ҳам қабул қилган.

Афғон уруши АҚШ учун янги қуролларни синаб кўрадиган полигон вазифасини ҳам бажариб беради. 1985 йил 11 март куни К.Черненконинг вафотидан сўнг СССР раҳбарлиги М.Горбачёвга ўтди.  
Горбачёв вазиятни муносиб баҳолади ва Афғон урушида ғалаба қозониб бўлмаслигини яхши англаб етди. 1988 йил 15 майдан бошлаб Афғонистондан қўшинлар чиқарила бошланди. 1989 йил 15 февралда охирги қисмлар Термиздаги Ҳайратон кўпригидан ўтди.


Ўзбекистондан 64 500 нафар йигит Афғон урушида иштирок этган ва улардан 1522 нафари ҳалок бўлган. 

Афғонистондаги 10 йиллик урушда СССР ҳарбийлари жуда кўп йўқотишларга учради. Норасмий маълумотларга кўра, Афғон урушида умумий ҳисобда 2 миллион Афғонистон ҳарбийлари ва фуқаролари ҳалок бўлган. Айрим тадқиқотчилар маълумотларида ҳалок бўлганлар қарийб 3 миллион нафар бўлгани қайд этилган, 5 миллион нафар афғонистонлик эса қочқинга айланган. СССР Афғон уруши учун ҳар йили 800 миллион доллар маблағ ажратган. Норасмий маълумотларга кўра эса СССР бу уруш учун ҳар йили 3 миллиарддан 8,2 миллиард долларгача маблағ сарфлаган. Совет қўшинлари чиқарилганидан сўнг, СССР қўшинларининг Афғонистонда олиб борган ўн йиллик уруши бу мамлакат учун оғир асорат қолдирди. СССР ҳарбийлари чиқарилганидан кейин ҳам Афғонистон тинчимади. Турли гуруҳлар ҳокимият талашиб, фуқаролар уруши бошланиб кетди. Афғонистон ҳануз нотинч бўлиб қолмоқда. 


Табиати ва иқлими

Кўп сонли дарё ва сув омборларига эга бўлишига қарамай, мамлакатнинг катта қисмлари қуруқ. Aфғонистонда қиш пайтида Ҳиндикуш ва Помир тоғларида кучли қор ёғади ва баҳор мавсумида эрийдиган қорлар дарё, кўл ва сойларга киради. Бироқ, мамлакат сувининг учдан икки қисми қўшни Эрон, Покистон ва Туркманистон давлатларига оқиб кетади. Aфғонистоннинг Бадахшон вилояти ва унинг атрофида шимолий-шарқий Ҳиндикуш тоғ тизмасида деярли ҳар йили зилзилалар содир бўлиб туради. 

Aфғонистон иқтисодиёти

Aфғонистоннинг номинал ялпи ички маҳсулоти 2018 йилда 21,7 миллиард долларни ташкил этди. 1 триллион доллар ва ундан кўпроқ фойдали қазилма конларига эга бўлишига қарамай, у дунёнинг энг кам ривожланган давлатларидан бири бўлиб қолмоқда. Мамлакат 7 миллиард доллардан зиёд маҳсулотни импорт қилади, лекин фақат 784 миллион долларни, асосан мева ва ёнғоқларни экспорт қилади. 
Aфғонистон гиламчалари, Aфғонистоннинг асосий экспорт маҳсулотларидан биридир
Ҳозирда ривожланиш лойиҳалари Ҳирот, Мозори Шариф ва бошқа шаҳарларда ҳам бошланган. 2018 йилда импортнинг аксарияти Эрон, Хитой, Покистон ва Қозоғистонга тўғри келади, экспортнинг 84 фоизи Покистон ва Ҳиндистонга тўғри келади. Халқаро ташкилотлар маълумотига кўра, Aфғонистон коррупцияга учраган мамлакатлар рўйхатида биринчи ўринда қолмоқда.  Қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини ишлаб чиқариш - Aфғонистон иқтисодиётининг асосини ташкил этади, 2018 йилга келиб ишчиларнинг тахминан 40 фоизини иш билан таъминлаган. Мамлакат анор, узум, ўрик, қовун ва бошқа янги ва қуруқ меваларни ишлаб чиқариш билан машҳур. Шунингдек, у дунёдаги энг йирик афюн ишлаб чиқарувчиси сифатида танилган – мамлакат иқтисодиётининг 16% ва ундан кўпроғи афюн етиштириш ва сотишдан олинган. Жаҳон банкининг маълумотларига кўра, 2018 йилда қишлоқ аҳолисининг 98% электр энергиясидан фойдаланиш имкониятига эга.

AҚШ таълим муассасалари кириб бораётган - Aфғонистонда таълим
Aфғонистондаги таълим К-12 ва олий таълимни ўз ичига олади, бу таълим вазирлиги ва олий таълим вазирлиги томонидан назорат қилинади. Мамлакатда 16000 дан зиёд мактаб мавжуд ва тахминан 9 миллион ўқувчи бор. Бунинг тахминан 60% эркаклар ва 40% аёллар. Мамлакатнинг турли университетларида 174000 дан ортиқ талабалар таҳсил олишмоқда. Уларнинг тахминан 21% аёллардир. Aфғонистоннинг энг яхши университетлари - Aфғонистон Aмерика университети, ундан кейин Кобул университети, иккаласи ҳам Кобулда жойлашган. Aмерика Қўшма Штатлари мамлакат бўйлаб олтита таълим факултетлари ва бешта вилоят ўқитувчилар малакасини ошириш коллежларини, Кобулда иккита йирик ўрта мактаб ва Жалолободда битта мактаб қурмоқда. 

Афғонистонда диннинг ўрни

Ислом Aфғонистоннинг расмий давлат дини бўлиб, Aфғонистон аҳолисининг 99,7% мусулмонлардир. Улардан 85 фоизи ҳанафийлик мазҳабига мансуб, 15 фоизи эса шиалардир. Пью халқаро статистика агентлигига кўра, мамлакатда тахминан 3% мазҳабсиз мусулмонлар мавжуд. 
Олтин Aср номи билан машҳур бўлган даврда Aфғонистон Бағдоддан кейин ўз даврида мусулмон дунёсидаги иккинчи йирик таълим марказига айланган. Мўғуллар истилоси ва вайронагарчиликларидан сўнг темурийлар бу ҳудудни қайта тикладилар ва уни яна бир бор ислом илми марказига айлантирдилар. 
Давлатни қуриш воситаси сифатида Исломни биринчи мунтазам равишда ишга солиш шоҳ Aбдураҳмонхоннинг (1880–1901) марказлаштиришга интилиш пайтида бошланган. У барча қонунлар Ислом қонунларига мувофиқ бўлиши тўғрисида фармон чиқарди ва шу тариқа шариатни бошқа мужассам бўлган одатий қонунлардан устун қўйди.
1931 йилги Конституция ҳанафий шариатини давлат динига айлантирган бўлса, 1964 йилдаги конституцияда давлат ҳанафия мазҳабига кўра ўз диний маросимларини ўтказиши кераклиги белгилайди. 1977 йилги Конституция, Исломни Aфғонистон дини деб эълон қилди, аммо давлат маросими ҳанафийлик бўлиши кераклиги ҳақида ҳеч қандай маълумот бермайди. 

 

Кобулдаги Aбдураҳмон масжиди–Aфғонистондаги энг катта масжид

Шунингдек, Кобул Буюк масжиди номи билан танилган бўлиб, у Кобулнинг марказий савдо майдонларидан бирида жойлашган. Бино уч қаватли бўлиб, унинг бир қавати фақат аёлларга берилган. Ушбу масжид Aфғонистонда вафот этган, аммо унинг ўғиллари лойиҳани давом эттирган Ҳожи Aбдураҳмон исмли нуфузли тадбиркор номи билан аталган. Масжид қурилиши 2001 йилда Ҳожи Aбдураҳмон томонидан бошланган, лекин расмийлар томонидан бир неча йилга кечиктирилган. Масжид бир вақтнинг ўзида 10 минг кишига хизмат қилиш имкониятига эга. Шунингдек, масжид ичида мадраса ва 150 минг китобни ўз ичига олган кутубхона мавжуд. Масжиддаги асосий ишлар 2009 йил охирида якунланди, аммо расмий очилиш 2012 йил июл ойида бўлиб ўтди, унда Aфғонистоннинг собиқ президенти Ҳамид Карзай ва бошқа кўплаб юқори мартабали амалдорлар қатнашдилар.  Масжид биноси дастлаб афғон меъмори Мир Ҳафизуллоҳ Хошимий томонидан лойиҳалаштирилгани айтилади.

 

Чопон масжиди - Aфғонистоннинг Қандаҳор шаҳрида жойлашган. Унда пайғамбар Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам кийганлари ишониладиган ҳирқа мавжуд. Бу уларда исломдаги энг муқаддас жойлардан бири, ҳатто баъзилар Aфғонистоннинг юраги деб ҳисоблашади. Чопоннинг ўзи масжид ичида сақланади ва камдан-кам ҳолларда намойиш этилади. 

Ҳирот Жомеъ масжиди шаҳарнинг шимоли-ғарбида жойлашган. Унга милодий 1200 йилда Муҳаммад Гҳори ҳукмронлиги остида Гҳуридлар томонидан қурилган ва кейинчалик бир неча ҳукмдорлар томонидан кенгайтирилган, чунки Ҳирот асрлар давомида Темурийлардан Сафавийлар, Муғуллар ва ҳукмдорларни ўзгартирган. Ҳиротдаги ушбу масжиди XV асрнинг сўнгги йилларид
а ўзининг ҳозирги кўринишини олган.
     
Мозори Шарифдаги Мовий масжид, ХV аср . 

Мовий масжид, шунингдек Ҳазрати Aлининг зиёратгоҳи деб ҳам танилган, Aфғонистоннинг шимолий Балх вилоятидаги Мозори Шариф марказида жойлашган масжид. 

Мамлакат жанубида    жойлашган, Лашкаргоҳдаги масжид


Хост улкан масжиди ёки оддийгина Хост масжиди (2007) Aфғонистон шарқидаги Хост шаҳрида жойлашган энг катта масжиддир. Ҳар қандай ибодат пайтида у 2000 тагача намозхонни қамраб олиши

мумкин. Шуни таъкидлаш керакки, Хост шаҳрида яна бир қанча кичик масжидлар мавжуд бўлиб, улар Хостнинг атрофидаги ёки кичик масжидлари сифатида ҳам хабарларда келтирилган.


 

УЛАШИНГ:

Теглар:

Мавзуга доир:

Ўзбекистон – Афғонистон: пандемияга қарамай, товар айланмаси ошди

198 22:00 25.09.2020

“Толибон” афғон полициячиларига ҳужум қилди: қурбонлар бор

364 14:25 24.09.2020

Афғонистон хавфсизлик кучлари ва Толибон ўртасида жанглар давом этмоқда: ўнлаб қурбонлар бор

429 21:01 21.09.2020

Афғонистон: тинчлик музокаралари секин бўлса-да, давом этяпти

588 16:10 18.09.2020

Ниҳоят: “Толибон” ва афғон ҳукумати ўртасида музокаралар бошланади

417 05:52 11.09.2020
« Орқага