Telegram каналимизга аъзо бўлинг
Илм

Ҳадис илми: Мухолиф хабарларни муфассал баён этиш

119

 (давоми, боши бу ерда)

Ақлга мухолиф келган хабарларни муфассал баён этишда усулийларнинг қарашлари

Калвазоний айтади: “Ақл тақозосига мухолиф келган хабар икки ҳолатдан холи бўлмайди: Биринчиси, ақл хабарнинг муқтазосини  шартлар ила ман қилади. Иккинчиси, ақл хабар муқтазосини шартларсиз ман қилади”.

1. Агар ақл ҳайвонга манфаати йўқ, балки қийнаш топилмоқда, деб хабар мазмунини рад қилса, бу ишнинг мубоҳлигини билдирувчи (бичиш каби) оҳод хабар қабул қилинаверади. Мазкур иш шариат Соҳиби Ўзи биладиган манфаат ва ҳикмат учун жорий қилганлиги маълум бўлади. 

2. Агар ақл хабар мазмунини ҳеч қандай шартсиз рад этса, масалан, хабар мазмунида келган жисм ёки замонга далолат қилувчи сўзни рад этса, бунда икки хил ҳолат бўлиши мумкин: 

А) Хабар ҳеч қандай қийинчиликсиз таъвил қилиниши мумкин. Масалан: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг:

لا تسبوا الدهر فإن الله هو الدهر 

“Замонни сўкманглар. Чунки Аллоҳ, У замондир”, деган сўзлари. Бу ҳадисни бир неча маънода таъвил қилиш мумкин. 

Жумладан, араблар ўзларига бирон яхшилик етадиган бўлса, замонни мақтар, ёмонлик етадиган бўлса замони сўкар эдилар. Улар замон бу ишларни қилувчи, деб эътиқод қилишар эди. Шунда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам:

 لا تسبوا فاعل ذلك فإن الله هو الفاعل و أنتم تسمون الدهر خؤونا

“Буни бажарувчисини сўкманглар. Зеро Аллоҳ буни бажарувчисидир. Сизлар замонни бевафо деб номлаяпсизлар”, деганлар.

Ёки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бу ҳадисни айтиб бошқа саҳиҳ таъвилни қасд қилганлар.

Б) Агар бизга хабарни таъвил қилиш жуда қийин кечса, уни Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам айтганлар, деб ҳукм қилишимиз жоиз эмас. Чунки қийинчилик билан бўлсада таъвил қилиш жоиз бўлса, каломдаги таноқуз ботил бўлар эди. Лекин қуйидагича, яъни Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам уни бир қавмга раддия ва инкор сифатида айтганлар ҳамда қўшимчани зикр қилганлар, аммо у ровийга махфий бўлган, десак хабар мазмунида туғилаётган чигалликдан холос бўлар эди. 

Биз хабарлардан ақл маҳол санаганини қабул қилмаймиз. Чунки ақл воситасида аниқ биламизки, Аллоҳ таоло Ўзини яратмаган. Бундай бўлиши маҳол. Агар ақлнинг хилофига бўлсада бу ҳақидаги (фаразий) хабарни қабул қиладиган бўлсак, у икки (ноўрин) ҳолатдан холи бўлмайди. Биринчиси, бу борада Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг рост айтганликларини эътиқод қилиб, икки зид маъно ҳам жамлашиб қолади. Иккинчиси, биз бу маънони тасдиқ қилмай, натижада, мўъжиза соҳибининг хабаридан йироқлашган бўламиз. Демак, (мабодо, шундай хабар келиб қолса-да) Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам  бундай хабарни ҳеч бир ҳолатда айтмаганлари маълум бўлмоқда.

Ақл муқтазоси ҳамма вақт ҳам хабарни рад этолмаслиги

Хатиб Бағдодий ўзининг “Ал-Фақиҳ вал мутафаққиҳ” китобида “Суннат ақл ва фикрга мухолиф келган вақтда унга қарши чиққан кишига хитобни тарк этиш тўғрисида келган нарсалар” деб боб ажратган ва унда бир неча хабарларни келтириб ўтганидан сўнг шундай деган: “Қасамки, суннатлар ва ҳақ йўллари кўпинча райга хилоф ва ундан узоқ бўлиб келади. Мусулмонлар эса суннатга эргашиш ва бўйсуниш лобуд, деб биладилар. Шунинг учун аҳли илм ва аҳли динлар парҳез қилиб райдан сақландилар. Натижада парҳезлари уларни райдан тўсиб, унинг оқибатларини билдирди. Албатта, ҳақ кўп ўринларда райнинг хилофига келади...”. Сўнгра Хатиб Бағдодий роҳматуллоҳи алайҳ фикрга, райга тўғри келмаса ҳам, хабарда келгани учун унга эргашишга буюрилган ишларга мисоллар келтирди. Аҳли рай ва аҳли фикрни зикр қилиб: “Лекин улар зиммаларига олмаслик керак нарсаларга уринмоқдалар ва Аллоҳнинг ишларида ақллари қосир бўлган нарсаларни ўзларига юкламоқладар. Аслида, ақллари мазкур ишлардан қосир ва ожиздир”, деган.

(Давоми бор).

Таржимон: Абдулҳодий Ғиёс
 

УЛАШИНГ:

Теглар:

Мавзуга доир:

Ҳадис илми: Ҳанафийлар умумул балво бўлган нарсаларда хабарни қабул қилиш шартлари

134 19:00 15.01.2021

Ҳадис илми: Ҳадисни умумул балво бўлган нарсага солиштириш

126 21:40 14.01.2021

Ҳадис илми: Ҳадисни ақл тақозосига солиштириш

230 21:49 11.01.2021

Ҳадис илми: Уммат ижмога қарши келган ҳадисни рад этади

305 18:20 10.01.2021

Ҳадис илми: Ҳадисни Қуръонга солиштириш қоидасининг асоси

325 21:05 07.12.2020
« Орқага