Telegram каналимизга аъзо бўлинг
Таҳлил

Хитойнинг Тайван билан синалиши: стратегик сабр-тоқатми ёки бурга учун кўрпани ёқиш?

1555

Америка Қўшма Штатлари Вакиллар Палатаси спикери Ненси Пелосининг Тайван оролига ташрифи узоқ вақтдан бери таранг бўлиб келган АҚШ-Хитой муносабатларини янада муаммоли ҳолга келтирди. Америка штатларида президент ва вице-президентдан кейин учинчи ўринни эгаллаган Пелосининг ташрифи оролга аввал бир неча бор ташриф буюрган Конгресс аъзоларининг ташрифларидан фарқли маънога эга.

АҚШ президенти ва хавфсизлик бюрократиясининг қарама-қарши қарашларига қарамай, Пелосининг оролга ташрифини конституция талаб қилганидек, бир-бирининг юрисдикциясига аралашмайдиган институтларнинг сиёсий устуворликлари контекстида тушунтириб бўлмайди. Бундан ташқари, яқинлашиб келаётган Конгресс оралиқ сайловларида Хитойга қарши Республикачилар партиясидан ортда қолмаслик ташриф ортидаги асосий мантиқни кўришимизга тўсқинлик қилмаслиги керак. 

Обама бошланган, Трамп давом эттирган ва Байден маъмурияти томонидан давом эттирилган сиёсатга кўра, Хитойнинг юксалишига қаршилик қилиш ва Тайван оролининг де-факто мустақиллиги сақланиб қолиниши керак.

Пелосининг Тайванга ташрифи АҚШ учун нимани англатади?

Пелосининг ташрифи Американинг юқори мартабали раҳбарларининг оролга биринчи ташрифи бўлмаса-да, бу сафаргиси инқироз ва таранглик фонида амалга ошгани билан диққатга сазовор. Обама бошланган, Трамп давом эттирган ва Байден маъмурияти томонидан давом эттирилган сиёсатга кўра, Хитойнинг юксалишига қаршилик қилиш ва Тайван оролининг де-факто мустақиллиги сақланиб қолиниши керак. 

Тайваннинг Хитойга қўшилиши нафақат Хитойнинг Америкага нисбатан нисбий куч салоҳиятини оширади, балки Американинг Ҳинд-Тинч океани минтақасидаги иттифоқчилари назарида унинг ишончлилиги ва хавфсизлик кафолатларининг ишончлилигини янада шубҳага туширади. Россиянинг Украинага аралашувидан кейин янада кучайиб кетмаслиги ва уларга далда берувчи ўрнак бўлиб қолмаслиги учун Қўшма Штатлар томонидан олиб борилаётган сиёсатни кўриб чиқсак, Вашингтон бошқа давлатлар, айниқса Хитойга нисбатан шафқатсизроқ муносабатда бўлади, десак муболаға бўлмайди. 

Пелосининг ташрифи июнь ойи охирида НАТОнинг Мадрид саммитида қабул қилинган янги стратегик консепсия руҳига мос келишини кўриш керак.

2021 йилда ҳокимиятга келганидан бери Байден маъмурияти демократиялар ва автократиялар ўртасида иккинчи Совуқ уруш содир бўлаётганини даъво қилмоқда ва бу контекстда Хитой ва Россия каби ғарбий бўлмаган актёрларни экзистенциал* таҳдидлар сифатида белгилайди. Европа Иттифоқининг ҳам, НАТОнинг ҳам муҳим стратегик ҳужжатларида бу икки давлат номи таҳдид ва қийинчилик сифатида тилга олингани бежиз эмас. 

Пелосининг ташрифи июнь ойи охирида НАТОнинг Мадрид саммитида қабул қилинган янги стратегик консепсия руҳига мос келишини кўриш керак. Мамлакати ва Хитой ўртасидаги моддий қувват салоҳияти кундан-кун Хитой фойдасига ёпилаётганини кўриб, Байден маъмурияти Хитойни хато қилишга мажбур қилгани аниқ. Коммунистик партия раҳбариятининг асабларини жиловлай олмаган ва кучайиб бораётган миллатчилик тўлқинидан ҳаяжонланган ҳарбий куч ёрдамида оролни Хитойнинг материк қисми билан боғлашга уриниши бутун дунёда Хитойни тажовузкор ва экспансионист сифатида кўришни осонлаштиради. муваффақиятга эришиш имконияти у ёқда турсин. 

Ғарбнинг ҳарбий ва иқтисодий санксияларига дучор бўлишдан ташқари, Хитойга нисбатан идрокнинг тез ўзгариши Қўшма Штатларни хафа қилмайди. Шу нуқтаи назардан қараганда, Пелосининг Тайванга ташрифи Американинг Хитойни провокация қилиш сиёсатининг давоми сифатида қараш мумкин. Бу ерда Америка Қўшма Штатлари учун заифлик яратадиган вазият шундан иборатки, Тайван билан боғлиқ амал қилинадиган стратегиянинг мазмуни мавзусидаги муҳокамалар секинлашмасдан давом этади. Стратегик ноаниқликдан стратегик равшанликка ўтиш тарафдорлари ва ноаниқликнинг анъанавий чизиғини ҳимоя қилаётганлар Байденнинг баёнотлари ва гаплари орқали ўз ўрнини эгаллашга ҳаракат қилмоқда.

Бироқ, сўнгги йилларда Қўшма Штатлар Хитойни хавфсизликка асосий таҳдид сифатида кўриб, де-факто бўлса ҳам, Тайван мустақиллигини ҳимоя қилмоқда. Бу оролни аннексия қиладиган Хитой Американинг нафақат Шарқий ва Жануби-Шарқий Осиёдаги, балки бутун дунёда гегемонлигини шубҳа остига қўйиши Америка учун даҳшатли сценарийдир. 

Хитойнинг Тайван сиёсати

Хитой Халқ Республикаси эса Тайван оролининг келажаги борасида анча аниқ позицияга эга. Мамлакатдаги деярли ҳамма Хитой материкининг табиий давоми сифатида кўрилган бу орол бир кун келиб Хитойга қўшилади, деган тахминга қўшилади. Хитой Коммунистик партиясининг халқ олдида ўз қонунийлигини сақлаб қолиши ва амалдаги раис Си Цзинпиннинг ўз мамлакатини узоқроқ муддат бошқара олиши Қўшма Штатларнинг провокацияларига қаршилик кўрсатишни ва Тайван маъмуриятига Хитойнинг қатъиятини эслатишни тақозо этади. 

Шу нуқтаи назардан қараганда, 2012 йилда ҳокимият тепасига келган Си Цзинпин ўз мамлакатининг қувват салоҳияти ортиши билан параллел равишда Тайванга нисбатан ўз даъволарини янада баланд овозда ифода этмоқда. У мамлакатда кескинлик сиёсатини олиб боришини тушуниш мумкин. Хитой Тайван бўғозидаги ҳарбий машғулотларини кучайтирди ва айни пайтда мазкур давлатга нисбатан чекланган бўлса-да, баъзи иқтисодий санкцияларни жорий қила бошлади. 

Хитойнинг ички сиёсий динамикаси ва хитой миллатчилигининг ёнаётган олови Пекин маъмуриятини қисқа муддатда ишни “бир ёқлик” қилишга мажбур этмоқда.

Хитойнинг ички сиёсий динамикаси ва хитой миллатчилигининг ёнаётган олови Пекин маъмуриятини музаффар қилиб кўрсатишга мажбур қилмоқда. Миллий манфаатлар олдида муросасиз раҳбар сифатида намоён бўлиш ва бир кун келиб оролни Хитойга қўшган шахс сифатида эсда қолиш ХХР раиси Си Цзинпиннинг сиёсий фаолияти учун жуда муҳимдир. 

1970-йиллар охирида эришилган ва АҚШ-Хитой яқинлашувига имкон яратган келишувдан бери АҚШ Тайван маъмуриятини "Ягона Хитой" сиёсатини қабул қилиб, бир томонлама мустақилликни эълон қилмаслик ҳақида огоҳлантирмоқда. АҚШнинг бундай ёндашуви Пекин маъмуриятига узоқ вақт давомида мажбурлаш ҳарбий усулларини қўллаш ўрнига дипломатик, иқтисодий ва маданий воситалардан фойдаланишни осонлаштирди. Шу нуқтаи назардан, Пекиннинг стрессини оширган энг муҳим ривожланиш 2016 йил бошидан бери Тайванда мустақиллик ва Тайван ўзига хослигини мустаҳкамлаш бўлди. Вақт ўз фойдасига ўтмоқда деб ўйлаган Пекин мустақиллик тарафдорлари кучаяётган Тайван миллатчилиги ва АҚШнинг эҳтимолий провокациялари қаршисида ғазабланиб, ҳарбий усуллар билан “есть!” этишга ҳаракат қилиши мумкин. Бу ҳолатда у фақат оёғига ўқ узди.

 Хитойнинг АҚШга нисбатан позицияси

Бироқ, Хитойнинг стратегик сабр маданияти доирасида оқилона ва хотиржам муносабатда бўлиши тўғрироқ бўлади. Хитой дунёга очилган вақтдан бери, яъни 1970-йиллардан бери содир бўлган иккита асосий воқеа вақт ҳали ҳам Хитой фойдасига оқаётганини кўрсатади. Биринчидан, Америка ва Хитой ўртасидаги куч фарқи кундан-кунга Хитой фойдасига ёпилмоқда. 1980-йиллар бошида аҳоли жон бошига даромади 200 доллардан паст бўлган Хитой ҳозир 12 минг долларга етди. 30 йил аввал Америка иқтисодининг йигирмадан бир қисмини ташкил этган Хитой бугунги кунда ўндан саккизга етди. 

Харид паритети доирасида тузилган статистик маълумотларга кўра, 2014 йилда Хитой иқтисодиёти Америка иқтисодиётини ортда қолдирди. Долларнинг номинал қиймати доирасида олиб борилган таҳлиллар шуни кўрсатадики, агар ҳозирги ўсиш тенденцияси давом эца, Хитой 10-15 йил ичида АҚШни ортда қолдириб, дунёнинг биринчи иқтисодиётига айланади. Бундан ташқари, Хитойнинг ҳарбий салоҳиятини ошириш ҳам жуда эътиборлидир. Ракета технологиялари, ҳаво ва денгиз кучларига киритган сармоялари натижасида Хитой ўзининг ички қисмида Американинг ҳарбий маневр қобилиятини чеклаб қўйди.

Хитойнинг Америкага нисбатан энг катта заифлиги шундаки, у ҳали ҳам иқтисодий тараққиётини тўлиқ якунлай олмаяпти ва Американинг иттифоқчилари сонига ҳам яқинлаша олмаяпти. Гарчи минтақадаги аксарият давлатлар Хитой билан интенсив савдо алоқаларини ўрнатган бўлсалар-да, уларнинг ҳеч бири Тайваннинг Хитойга қўшилишини қўллаб-қувватламайди ва Хитойнинг минтақавий гегемон давлат эканлиги ғоясини ёқтирмайди. Гарчи Америка ва Хитой ўртасида тараф бўлишни истамасалар ҳам, Хитойнинг юксалиши қаршисида ўзларини ноқулай ҳис қилмоқдалар ва Американинг минтақадаги мавжудлигини давом эттиришни истайдилар. 

Украинага ҳарбий аралашувидан сўнг қўйган иқтисодий ва сиёсий санксиялар натижасида Россиянинг Хитойга қарши кучли таянч бўлиш имкониятлари ҳам жуда чекланган. Кўп томонлама ва ўзаро боғлиқликка асосланган савдо алоқалари бўйича халқаро тизимнинг ривожланишидан шу пайтгача катта фойда кўрган Хитой Россиянинг глобал тизимни динамит қилишга уринишларини ёқтирмайди. Бундай ҳолда, сабр-тоқатли бўлиш ва атроф-муҳитни қўрқитмасдан ўсишда давом этиши керак. Хитойнинг вақти ҳали келмаган. 

 ЭКЗИСТЕНЦИАЛИЗМ (лот. — яшаш, мавжудлик) – экзистенция (инсон мавжудлиги). Инсон мавжудлиги асосан ғамхўрлик, қўрқиш, қатъийлик, виждон кабиларда намоён бўлади. Даҳшат, қўрқув, ўлим инсон яшашининг асосини ташкил этади. Инсон ўзини экзистенция сифатида англагандан кейин эркинликка эришади, бу эркинлик ўз-ўзини, ўзининг моҳиятини танлашдан иборат бўлиб, инсонга оламда юз бераётган барча нарса учун масъулият юклайди. Экзистенциализм борлиқнинг фожиалилигини, унинг мантиққа хилофлигини, инсон ихтиёрида эмаслигини тарғиб қилади. Экзистенциализм оқим сифатида тугаганлигига қарамай, ҳоз. кунда унинг асосий тамойиллари Европа халқлари менталитетига сингиб кетган. У ғарб адабиёти ва санъатига катга таъсир кўрсатган.

УЛАШИНГ:

Теглар:

Мавзуга доир:

Бобурийлар ҳақида қисқача маълумот

165 20:05 02.10.2022

Қонунчилигида ўқитувчиларга бўлган имтиёзлар

100 19:50 02.10.2022

Шавкат Мирзиёев Индонезия ва АҚШ президентларига ҳамдардлик билдирди

133 19:30 02.10.2022

Қатар: Жаҳон чемпионати мухлислари учун қоидалар эълон қилинди

325 19:08 02.10.2022

Қирғизистон таълим вазири олган порани қайтариб берди

213 18:50 02.10.2022

«Бойларга солиқ солинг, камбағалларга ҳужум қилманг»

192 18:25 02.10.2022
« Орқага