Telegram каналимизга аъзо бўлинг
Таҳлил

Нима учун Миср янги пойтахт қурмоқда?

6312

Кўп миллиард долларлик ушбу лойиҳадан ким кўпроқ фойда кўради?

Мисрда, Қоҳирадан 45 километр шарқда, Сингапур ҳудудига тенг бўлган чўл зонасида улкан «Янги маъмурий пойтахт» барпо этилмоқда. Агар сиз Қоҳира бўйлаб айлансангиз, Миср ҳукумати ушбу миллиардлик лойиҳани долзарб эҳтиёжни қондириш учун ўз зиммасига олди деб ўйлашингиз мумкин.

Дарҳақиқат, ҳозирги пойтахт амалда кўнгилдагидек фаолият кўрсатмаяпти. Қоҳирадаги марказий Таҳрир майдонини ўраб турган вазирликлар ва элчихоналар тиқилиб қолган. Ушбу бинолар ва уларнинг аҳолиси хавфсизлигини таъминлаш учун кўплаб кўчалар ёпиқ бўлганлиги сабабли, баъзан шаҳарда юришнинг иложи йўқ. Бундан ташқари, 2050 йилга келиб пойтахтнинг 22 миллионлик аҳолиси икки баравар кўпайиши кутилмоқда.
Шунинг учун, қурилиши тугагандан сўнг элчихоналар, ҳукумат идоралари, парламент, 30 та вазирлик, спиралли президент мажмуаси ва 6,5 миллионга яқин одам жойлашиши кутилаётган янги маъмурий пойтахт заруратлигига ишониш қийин эмас. У ерга Қоҳирадан нафақат маъмурий биноларни кўчирилади, балки жуда кўп аҳоли учун уйлар ҳам қурилади. Бундан ташқари, ҳукумат янги пойтахтда ободонлаштириш ишлари учун ҳар бир фуқарога 15 квадрат метр ер ажратишга ваъда берган. Янги пойтахт марказий "яшил дарё"га эга бўлади, бу Нью-Йорк шаҳрининг марказий боғидан икки баравар каттароқ очиқ сув ва дарахтлар  комбинацияси бўлади. Шундай қилиб, лойиҳа, шунингдек, атроф-муҳит ифлосланишига қарши кураш ва Мисрни "яшил"роқ қилишга уриниш сифатида кўрсатилмоқда.

Бироқ, агар сиз чуқурроқ назар ташласангиз ва энг муҳими, молиявий жиҳатларини текширсангиз, бу лойиҳа ҳукуматнинг Қоҳирани кенгайтириш ва шаҳар аҳолисининг турмуш шароитларини яхшилашга қаратилган ҳаракатларидан кўра бошқачароқ эканлигини кўрасиз.

Янги пойтахт қурилишидаги ҳарбийлар

Янги маъмурий капитал тахминан 40 миллиард долларга тушиши кутилмоқда. Лойиҳани назорат қилувчи шаҳарсозлик учун маъмурий капиталнинг эллик бир фоизи Миср ҳарбийларига, қолган 49 фоизи Уй-жой вазирлигига тегишли. Лойиҳани молиялаштиришда ҳарбийларнинг улкан роли - Мисрда демократик йўл билан сайланган биринчи президент Муҳаммад Мурсий ҳокимиятдан ағдарилганидан сўнг амалга оширилган "тўнтариш"дан кейин ҳокимият тепасига келган собиқ армия генерали - амалдаги президент Абдулфаттоҳ Сисий томонидан фуқаролик ва ҳарбийларнинг бирлаштирилишининг яна бир далилидир.

Ҳарбийлар нафақат лойиҳа учун пул сарфлайди, балки улкан молиявий фойда ҳам олинади. Ҳарбийлар назорат пакети улушига эга бўлган ACUD компанияси янги пойтахтдаги уй-жойларни сотишни ўз зиммасига олган. Бундан ташқари, компания Қоҳирадаги агентликлар, вазирликлар ва элчихоналар янги жойларига кўчиб ўтгандан кейин бўшатиладиган биноларни сотиш ёки улардан фойдаланиш учун ҳам жавобгардир. Ушбу биноларнинг баъзилари Қоҳиранинг маркази – жуда муҳим аҳамиятга эга Таҳрир майдони яқинида жойлашган.

Бу шуни англатадики, янги пойтахт қуриб бўлингандан сўнг ҳарбийлар катта молиявий даромадларга эга бўлади. Бундан ташқари, ушбу маблағлар фуқаролик органлари томонидан текширилмайди, чунки ҳукумат ҳарбийлар молиясини кам назорат қилади.

Қурилишнинг ўзи жуда катта иқтисодий имкониятдир. Янги шаҳарни қуриш учун нафақат маблағ, балки цемент, ғишт, электр жиҳозлари, дурадгорлик, хавфсизлик ускуналари ва энг муҳими, меҳнат талаб этилади. Шундай қилиб, ушбу лойиҳа жуда зарур иш ўринларини яратиш ва Мисрнинг қурилиш каби асосий саноат тармоқларини ривожлантириш имкониятини беради.
Аммо бу лойиҳа мамлакатнинг асосий тармоқлари ва қийин аҳволда бўлган ишбилармонларнинг оёққа туришига ёрдам бермасдан, балки ҳарбийларга ўзларининг қўлларини бутун Миср иқтисодиёти бўйлаб ёйишларига сабаб бўлади, деган хавотирлар ҳам мавжуд. Масалан, ҳарбийлар янги шаҳарни қуриш учун зарур бўлган пўлат ва цементнинг катта қисмини таъминлашга қодир. Бундан ташқари, у кам маошли ҳарбий хизматга чақирилганларни арзон иш кучи сифатида фойдаланиши мумкин. Шундай қилиб, ҳарбийлар ушбу мисли кўрилмаган қурилишдан янада кўпроқ фойда кўриши мумкин.

Элита учун янги шаҳар

Янги пойтахт қуриб битказилгандан кейин у ерда ким яшаши мумкинлиги ҳам ноаниқ. Турар жой жуда юқори нархларда баҳоланган. Янги пойтахтдаги икки хонали квартира тахминан 50 минг долларни ташкил этади - бу жон бошига ялпи ички маҳсулот (ЯИМ) қарийб 3000 АҚШ долларини ташкил этадиган мамлакатда жуда кўп маблағ ҳисобланади.

Шундай қилиб, янги маъмурий пойтахт бойларнинг яна бир хос шаҳри бўлиб, Қоҳиранинг камбағал ва кам таъминланганларининг уй-жой эҳтиёжларини қондиришга ҳисса қўша олмайди.
Агар ҳукумат ушбу янги шаҳарнинг дарвозаларини камбағал фуқаролар учун ҳам очиш учун шошилинч чоралар кўрмаса, ушбу янги лойиҳа қашшоқ мисрликларга ҳеч қандай ёрдам бермайди. Шунинг учун янги маъмурий пойтахт кўпчилик томонидан аллақачон ресурсларнинг улкан фойдаланувчиси сифатида қабул қилинган. Танқидчиларнинг айтишича, янги пойтахтга сарфланган маблағ "Эски Қоҳира"даги камбағалларнинг яшаш шароитларини яхшилашга сарфланиши керак эди. Ушбу танқидларга жавобан ҳукумат охир-оқибат янги шаҳарда арзон ижтимоий уйлар ҳам бўлади, деб айтди, аммо ушбу иншоотлар қачон қурилиши ва муҳтожларга тақдим этилиши ҳақида ҳеч қандай маълумот бермаган.

Буларнинг барчаси Ҳусни Муборак режими ва унинг қулашини эсга солади. Муборак ҳукмронлигининг сўнгги ўн йиллигида бой капиталистик молиялаштиришлар кучайиб борди ва бу иқтисодиётнинг ўсишига ёрдам берди, шу билан бирга жамиятнинг камбағал қатламлари учун бу ўсишнинг фойдасини бўлмаган эди. 2011 йил январидаги Муборак режимини ағдариб ташлаган намойишларнинг энг ёрқин шиорларидан бири "ижтимоий адолат" эди. Мамлакатдаги бой одамларни янада бойитишга, ҳарбий кучларни кучайтиришга ва ресурсларнинг нотўғри тақсимотига ҳисса қўшаётган ушбу лойиҳа билан Сисий Муборакнинг қулашига олиб келган хатоларни такрорламоқда.

Бироқ ушбу лойиҳа одамларга ёрдам бермаса ва ҳукуматни қўллаб-қувватлашни кучайтирмаса, унда нега Сисий бу қадар катта ҳаракатларни амалга оширмоқда?

Барқарорлик, қонунийлик ва мерос

Мисрнинг янги маъмурий пойтахти оддий мисрликларга унчалик ёрдам бермаслиги мумкин, аммо бу президент Сисийга баъзи муҳим имтиёзларни беради.
Биринчидан, ушбу янги лойиҳа Мисрнинг нуфузли тадбиркорларини Сисий томонига жалб қилишга ёрдам беради. Муборак даврида хусусий сектор Мисрда сезиларли иқтисодий ва сиёсий таъсирга эга эди. Аммо Сисий ҳокимият тепасига келганидан сўнг, у асосан ҳарбийлар соясида қолиб кетди.

Миср каби неолиберал иқтисодиётларда авторитар ҳукуматлар барқарорликни сақлаш учун хусусий секторнинг қўллаб-қувватлашига муҳтож. Сисий улкан қурилишлар, масалан, янги пойтахт қуриш - бу бизнесни эгаллашнинг энг яхши усули эканлигини билади.

Янги маъмурий пойтахт қурилишидан ҳарбийлар кўпроқ фойда кўриши мумкин бўлса-да, лойиҳа шу қадар катта ва фойдали бўлиб, хусусий сектор учун ҳам имконият яратади.
Масалан, Мисрнинг энг йирик қурилиш компанияларидан бири Talaat Mustafa Group Янги маъмурий шаҳарда "ақлли шаҳар лойиҳаси" бўлган «Нур Сити» учун пойдевор қўйди. Бундай лойиҳалар хусусий секторга ҳукуматни қўллаб-қувватлаш учун рағбат беради ва шунингдек бюджетга катта миқдордаги солиқ тушумларини олиб келади. Масалан, «Нур Сити»дан тахминан 7 миллиард долларлик солиқ тушуми кутилмоқда.  Янги пойтахт Сисийга жуда зарур бўлган қонунийликни ҳам беради.

Шахсга сиғиниш азалдан Миср сиёсатининг муҳим йўналиши бўлиб келган. Кўп йиллар давомида Миср ҳукмдорлари бир неча бор шаҳарлар, бинолар, йўллар ва кўприкларни ўз номлари билан номлаш орқали ўз кучларининг қонунийлигини намойиш этишга ҳаракат қилишган. Мисрнинг собиқ раҳбари Анвар Садат номидаги шаҳар ва собиқ президент Ҳусни Муборак номидаги ўнлаб кўприклар ва йўллар мавжуд.

Гарчи янги маъмурий пойтахт Сисий номи билан аталмаган бўлса-да, бу унинг асосий лойиҳаси ва қолдирадиган меросидир. Унинг шаҳарга мунтазам ташрифлари давлат томонидан назорат қилинадиган оммавий ахборот воситалари томонидан мунтазам равишда ёритиб борилади. Янги маъмурий пойтахтдаги асосий масжид "Ал-Фатҳ ал-Алим" – Аллоҳнинг икки исми деб номланган дейилса-да, аммо баъзилар уни Абдулфаттоҳ исмига бўлган ишора сифатида қабул қилишади.

Ва ниҳоят, эҳтимол, энг муҳими, янги лойиҳа Сисийга келгусида унинг режимига қарши қўзғолонни назорат қилиш ва ўз ҳокимиятини мустаҳкамлашга ёрдам беради.

Ҳаммага маълумки, 2011 йилда, Мисрда Муборак стратегик аҳамиятга эга Таҳрир майдонининг назоратини қўлдан чиқарганида ҳокимиятни йўқотиб қўйгани аниқ бўлган эди.
Намойишчилар 2011 йил 28 январда майдонни эгаллаб олишди ва улар "Таҳрир республикаси" деб номлашди. Улар ўшанда ўзларининг рамзий маҳкамасига вазирларни тайинлашган, ўзларининг хавфсизлик аппаратларини яратган ва майдонга қараган ҳукмрон Миллий Демократик партиянинг штаб-квартирасига ўт қўйишган эди. Ўшанда Муборак режими қулаган эди.
2012 йил июн ойида, янги сайланган Мурсий Таҳрир майдонига чиққан, халқ билан саломлашган ва ўқ ўтказмайдиган жилет киймаганини кўрсатиш учун тугмаларини ечган эди. У Таҳрир ҳудудини, шу билан бирга Мисрни қўлга олган эди.

Бир неча ой ўтгач, Мурсийнинг мухолифлари худди ўша майдонни тўлдириб, унинг ҳокимиятдан четлатилишини нишонлашди.
Буларнинг барчасини назарда тутган Сисий, Таҳрир майдонини Мисрда ҳокимиятни забт этиш ва сақлаб қолиш учун калит эканлигини англади. Шу сабабли, ҳокимиятга келгач, у дарҳол Таҳрирни Миср режимларининг қонунийлиги масаласи ҳал қилинадиган майдон мақомидан маҳрум қилиш учун иш бошлади. Энди халқ Таҳрир майдонини эгаллаб, Сисий режимининг қонунийлигига қарши чиқа олмайди. Ҳукумат ҳудудни ҳукуматга қарши намойишчилар билан тўлмаслиги учун фиръавнларга қўйилган ҳайкаллар ва шахсий қўриқчилар билан тўлдирган. Энди бу ҳудуднинг аҳамиятини янада камайтириш учун у мамлакатнинг оғирлик марказини, унинг етакчи муассасалари ва ҳукумат идораларини тахминан 45 км узоқликда жойлашган мустаҳкам сунъий чўл воҳасига кўчирмоқда.

2011 йил 11 февралда Миср халқи уни истеъфога чиқишга мажбур қилиш учун Таҳрир майдонидан Муборакнинг президент саройига қараб юрди. Бироқ, Президент янги маъмурий пойтахтга кўчиб ўтгач, жамоатчиликнинг бундай намойиши энди имконсиз бўлади. 

Хулоса қилиб айтганда, янги маъмурий пойтахт ҳарбийлар ва ҳукуматга ўз кучларини мустаҳкамлашда ёрдам беради. Бу хусусий секторга пул ишлашга ёрдам берибгина қолмай, уларнинг ҳукумат билан муносабатларини мустаҳкамлайди. 

 

Ёқуб Умар тайёрлади

УЛАШИНГ:

Теглар:

Мавзуга доир:

«Тўрт соат самолёт ичида қолиб кетдик» – Қолдирилган рейс йўловчилари нимадан норози?

2045 19:04 12.01.2022

Ўзбекистон 2022 йилда саёҳат қилиш учун энг яхши мамлакатлардан бири – The Independent

348 17:30 04.01.2022

Мисрлик кўзи ожиз қиз 18 ойда Қуръонни ёд олди

650 14:50 30.12.2021

Мисрдаги ватандошларимиз аҳволи ҳақида Ўзбекистон элчихонаси хабар берди

1654 10:10 30.12.2021

Олимлар фиръавн Аменхотеп I ҳақида кўп нарсаларни билиб олишди

7181 12:44 29.12.2021

Хушхабар: шайх Муҳйиддин Мансур Ўзбекистонга қайтди

5891 08:35 29.12.2021
« Орқага