Telegram каналимизга аъзо бўлинг
Таҳлил

Нобель мукофотига нолойиқ уч одам

3195

2009 йилда АҚШнинг собиқ президенти Барак Обама нуфузли Нобел мукофоти билан тақдирланганда, у ўз лавозимига ўтирганига  бир йил ҳам бўлмаган эди. Нобель қўмитаси баёнотида айтилишича, биринчи қора танли президент «Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг ролини таъкидлаб, кўп томонлама дипломатик фаолият кўрсатди». Бироқ бундан уни тинчликпарвар деб тушуниладими? Нобель қўмитаси эса шундай фикрда эди.

«Тинчликпарвар» жаноб Обама, АҚШнинг гегемон ташқи сиёсатини бошқариб, бутун дунё бўйлаб кучини намойиш этишда давом этди. «Тинчликпарвар» Обаманинг даврида АҚШ 2011 йилда Ливияда уруш бошлаган, БМТга аъзо бўлган бу давлатни вайрон қилган ва ўшандан бери Ливияни инқироз ботқоғига ботирган эди. АҚШ қуролли кучлари бош қўмондони сифатида жаноб Обама, асосан мусулмон мамлакатларига, жумладан Афғонистон, Покистон, Ливия, Сомали ва Яманга 1878 марта ҳаво ҳужумига рухсат берди.

Кўплаб бундай ҳужумларда, «террорчиларнинг нишонига урилди», деган даъво қилиш бемаъниликдир. АҚШ ҳарбийлари одатда «йўл-йўлакай зарар» деб айтадиган ҳужумларда юзлаб, минглаб бегуноҳ аёллар, эркаклар, болалар ва ҳайвонлар ўлдирилган. Жаноб Обама, 2009 йил июнь ойида Қоҳира университетида мусулмон дунёси билан «янги алоқалар» ҳақида гапирганда, кўпчиликни алдаган эди.

Обама даврида саккиз йил ичида уюштирилган 1878 ҳаво ҳужуми Доналд Трамп президентлигининг дастлабки икки йилида қайд этилган 2243 та ҳужумнинг яқинига ҳам йўламайди. Бироқ “бечора” Трампга Нобел мукофоти берилмади!

Президент Обама Оқ уйни тарк этгач ҳам АҚШ армияси Ироқ ва Афғонистонда оккупацион кучлар сифатида қолган, Саудиянинг Ямандаги урушини яширинча қўллаб-қувватлаган пайтларда ҳам Американинг «террорга қарши уруши» ҳеч қачон тугамаган эди.

Абий Аҳмад 2018 йилда Эфиопия Бош вазири бўлди. 2019 йилда Нобель қўмитаси унинг Эритрея билан урушни тугатиш борасидаги «кучли ташаббусини» юксак баҳолаб, «тинчлик ва халқаро ҳамкорликка эришиш учун қилган ҳаракатлари»ни инобатга олди ва уни Тинчлик бўйича Нобель мукофотига лойиқ кўрди. 

У сайловда коррупцияга қарши кураш ва ҳисобдорлик платформасида ғалаба қозонди. Ўтган йили Нобель мукофоти совриндори ўз мамлакати ичида уруш эълон қилди. Эритрея қўшинлари кўмагида Эфиопия кучлари ҳамон Тиграй жангариларини йўқ қилишга уринмоқда. 

2020 йил ноябрь ойидан бери минглаб одамлар кўчирилди, ўн минглаб одамлар Суданда бошпана топди, юз минглаб одамлар очлик ёқасида турибди, бу 1980-йилларда мамлакатда, айниқса Тиграй вилоятида бошланган очарчилик ҳақидаги даҳшатли хотираларни ёдга солади. Ўшанда 1,2 миллиондан ортиқ одам очликдан ҳалок бўлган эди.

Мянмалик (собиқ Бирма) Аунг Сан Су Чжи учун Нобель мукофоти «классик» тарзда берилган. 1991 йилда мукофотни бошқарувчи қўмита Аунг Сан Су Чжи хоним демократия ва инсон ҳуқуқлари учун «кураши» учун муносиблигини айтган эди. 

У ҳақидаги ахборот бюллетенида, қўмита Су Чжи хоним «бутун дунё бўйлаб зўравонликсиз норозиликларнинг «ота»си бўлган Маҳатма Гандидан илҳомланганини» айтган эди. Бироқ, энг қизиғи, шу қўмитанинг ўзи 1937 ва 1948 йиллар оралиғида беш марта номзод бўлганига қарамай, Маҳатма Гандини мукофотига лойиқ деб топмаган! Бироқ у «илҳомлантирган» киши ғолиб бўлди!

Аунг Сан Су Чжининг партияси Мянмадаги иккита сайловда – 2015 ва 2020 йилда ғалаба қозонган, бироқ конституция унинг фуқаролиги чет эллик бўлган болалари туфайли президент бўлишини тақиқлаган. 

Бироқ, у ўтган февраль ойида армия уни ағдариб ташлагунча мамлакатнинг амалдаги етакчисига айланди. Су Чжи хоним ҳукмронлиги пайтида минглаб роҳинжа мусулмонлари мамлакатдан қўшни Бангладешга қочиб кетишди ва у ерда қийин шароитда яшашди. Роҳинжалар ҳар доим Мянмада шафқатсиз репрессия, зўрлаш ва саргардонлик қурбонлари бўлган. Лекин 2017 йилда Нобель мукофоти совриндори бошлаб берган қонли воқеаларга ҳеч ким парво қилмаган.

Учала ҳолатда ҳам совриндорлар ўз хатти-ҳаракатлари сабабидан мукофотни олиш учун барча маънавий сабабларга эга бўлмаган. Кўпчилик собиқ президент Обамани уруш жиноятчиси деб билади. Худди шу нарсани Эфиопиянинг ҳозирги бош вазири Абий Аҳмад ҳақида ҳам айтиш мумкин. Унинг давлати чегарадаги баҳслар ёки Нил дарёсида қуриладиган тўғон жанжали туфайли Судан ёки Миср билан ҳам урушга кириши ҳам мумкин.

Норвегия қўмитаси ҳеч қачон тинчлик мукофотини бекор қилмаган. Су Чжи хоним ўз армиясининг роҳинжалар, тинч аҳолига қарши қилган ҳаракатларига қарши гапирмаганлиги учун Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг 2018 йилги ҳисоботида келтирилган. Норвегия қўмитаси вакилидан Аунг Су Чжидан мукофотни қайтариб олиш имконияти ҳақида сўрашганида, «Биз бундай қилмаймиз. Ғолиблар совринни қўлга киритгандан кейин уларнинг хатти-ҳаракатларини назорат қилиш ёки қоралаш бизнинг вазифамиз эмас…», - деган.

Аммо мукофот пул ва обрў жиҳатидан шахсларга берадиган имтиёзларни ҳисобга олганда, бу нотўғри. Ким мукофотни олишини ҳал қилишда, Норвегия қўмитаси ғолибларни, масалан, физика, тиббиёт ёки кимё бўйича баҳолаш учун аниқ мезонларга эга. Тинчлик соврини учун эса аниқ кўрсатмалар йўқ. Бундан ташқари, илгари мукофотланган баъзи муносиб ғолиблар мукофотга лойиқ бўлмаган кишилар тақдирланган ҳолда ўзларини ноқулай ҳис қилишлари мумкин. 

Масалан, 2009 йилда Нобель мукофотини олган Барак Обамани 1993 йилда Нобель Тинчлик мукофотини олган марҳум Нельсон Манделага тенг деб ҳисоблашади, бу эса адолатсизликдан бошқа нарса эмас. Қўмитанинг мукофотга сазовор бўлган ягона кўрсатмаси унинг асосчиси Алфред Нобелнинг васиятномаси бўлимидир: агар кимдир «халқлар ўртасидаги биродарлик, обрўсини йўқ қилиш ёки камайтириш учун катта ёки яхшироқ иш қилган бўлса, кимдир бунга лойиқдир». Қўшинлар ва тинчлик конгрессларини ўтказиш ва ўтказиш учун "Обама, Абий Аҳмад ва Аунг Су Ки бу таърифга мос келмайди. 

Нобел васиятномасини амалда ўзгартирмасдан, замонавий мезонларга мослаштириш вақти келди. Акс ҳолда, мукофот ишончини йўқотишда ва сиёсатлашишда давом этади.

УЛАШИНГ:

Теглар:

Мавзуга доир:

Адабиёт бўйича Нобел мукофоти мусулмон ёзувчига берилди

762 17:30 08.10.2021

Нобел мукофоти совриндори Азиз Санжарга Ўзбекистонда фахрий докторлик берилди

1387 21:05 21.09.2021

Тиббиёт соҳасидаги Нобел мукофоти вирусологларга берилди

622 18:30 05.10.2020

Шахматчи ва қори: Нобель мукофотини ким олди?

5987 15:30 08.08.2020

Қонхўр нобелчилар

8124 21:49 25.07.2020
« Орқага